Τα πρώτα συγκεντρωτικά αποτελέσματα των ελβετικών πιλοτικών προγραμμάτων δίνουν μια σπάνια εικόνα για το τι συμβαίνει όταν ενήλικοι χρήστες περνούν από την παράνομη αγορά σε ένα ελεγχόμενο σύστημα διάθεσης. Η κατανάλωση δεν αυξήθηκε, η πλειονότητα στράφηκε στη νόμιμη προμήθεια και οι συμμετέχοντες εμφανίζονται διατεθειμένοι να πληρώνουν περισσότερο για προϊόντα ελεγμένης ποιότητας.
Η συζήτηση γύρω από τη νομιμοποίηση της κάνναβης συνήθως συνοδεύεται από δύο αντίθετες προβλέψεις. Από τη μία, ότι η ελεγχόμενη πρόσβαση μπορεί να περιορίσει τη μαύρη αγορά και να προσφέρει ασφαλέστερα προϊόντα. Από την άλλη, ότι η ευκολότερη πρόσβαση μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη κατανάλωση και περισσότερα προβλήματα δημόσιας υγείας.
Η Ελβετία αποφάσισε να μη βασιστεί μόνο σε υποθέσεις.
Μέσα από επτά επιστημονικά πιλοτικά προγράμματα, περίπου 10.500 ενήλικοι καταναλωτές έχουν σήμερα τη δυνατότητα να αγοράζουν νόμιμα κάνναβη για μη ιατρική χρήση υπό αυστηρά ελεγχόμενες συνθήκες.
Και τα πρώτα συγκεντρωτικά δεδομένα αρχίζουν πλέον να δίνουν απαντήσεις.
Επτά διαφορετικά πειράματα αντί για μία ενιαία αγορά
Η Ελβετία δεν έχει νομιμοποιήσει γενικά την κάνναβη για χρήση ενηλίκων.
Η καλλιέργεια, παραγωγή και πώληση κάνναβης εκτός των προβλεπόμενων εξαιρέσεων παραμένουν απαγορευμένες. Το 2021, όμως, τροποποιήθηκε ο ομοσπονδιακός νόμος περί ναρκωτικών ώστε να επιτραπούν επιστημονικά πιλοτικά προγράμματα περιορισμένης διάρκειας.
Στόχος τους είναι να εξεταστεί στην πράξη τι συμβαίνει όταν η παράνομη αγορά αντικαθίσταται, για μια συγκεκριμένη ομάδα χρηστών, από ελεγχόμενη νόμιμη πρόσβαση.
Τα μοντέλα μάλιστα δεν είναι ίδια.
Η κάνναβη διατίθεται ανάλογα με το πρόγραμμα μέσα από:
- φαρμακεία,
- μη κερδοσκοπικά εξειδικευμένα σημεία,
- πιο εμπορικά προσανατολισμένα καταστήματα,
- Cannabis Social Clubs,
- και άλλες ελεγχόμενες δομές διάθεσης.
Έτσι οι ερευνητές δεν μελετούν μόνο αν λειτουργεί η νόμιμη πρόσβαση, αλλά και ποιο μοντέλο λειτουργεί καλύτερα ως προς την κατανάλωση, την πρόληψη, την ασφάλεια και τη συμπεριφορά των χρηστών.
Η πλειονότητα απομακρύνεται από τη μαύρη αγορά
Ίσως το σημαντικότερο μέχρι στιγμής εύρημα αφορά την προέλευση της κάνναβης που καταναλώνουν οι συμμετέχοντες.
Σύμφωνα με την αξιολόγηση που πραγματοποιήθηκε για την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Δημόσιας Υγείας της Ελβετίας (FOPH/BAG), η πλειονότητα των συμμετεχόντων προμηθεύεται πλέον την κάνναβή της αποκλειστικά μέσω των πιλοτικών προγραμμάτων.
Η αναλυτικότερη επιστημονική αξιολόγηση περιγράφει μια σαφή απομάκρυνση από την παράνομη αγορά ήδη μέσα στα πρώτα ένα έως δύο χρόνια συμμετοχής. Για μεγάλο μέρος των χρηστών, η παράνομη αγορά γίνεται σταδιακά λιγότερο σημαντική ως πηγή προμήθειας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ελβετικά προγράμματα έχουν εξαφανίσει συνολικά τη μαύρη αγορά. Αφορούν συγκεκριμένο και περιορισμένο αριθμό ενηλίκων και όχι ολόκληρο τον πληθυσμό.
Δείχνουν όμως κάτι ιδιαίτερα σημαντικό: όταν υπάρχει νόμιμη και αξιόπιστη εναλλακτική, ένα μεγάλο μέρος των υφιστάμενων καταναλωτών επιλέγει να εγκαταλείψει την παράνομη προμήθεια.
Οι νόμιμες τιμές θεωρούνται υψηλές – αλλά οι καταναλωτές τις πληρώνουν
Ένα δεύτερο ενδιαφέρον εύρημα αφορά την τιμή.
Οι συμμετέχοντες θεωρούν γενικά τα νόμιμα προϊόντα σχετικά ακριβά. Παρ’ όλα αυτά, εμφανίζονται πρόθυμοι να καταβάλουν το επιπλέον κόστος προκειμένου να γνωρίζουν τι ακριβώς αγοράζουν και να έχουν πρόσβαση σε προϊόντα εγγυημένης ποιότητας.
Η τιμολογιακή πολιτική των ελβετικών προγραμμάτων δεν είναι τυχαία.
Οι τιμές πρέπει να βρίσκονται περίπου στα επίπεδα της τοπικής παράνομης αγοράς, ώστε ούτε να δημιουργείται κίνητρο μεταπώλησης ούτε όμως η νόμιμη αγορά να γίνεται μη ανταγωνιστική. Παράλληλα, τα προϊόντα με υψηλότερη περιεκτικότητα σε THC πρέπει να πωλούνται ακριβότερα από τα ασθενέστερα προϊόντα.
Στην πράξη, η Ελβετία δοκιμάζει δηλαδή και τη φορολογική ή τιμολογιακή λογική της μείωσης βλάβης: όσο ισχυρότερο το προϊόν, τόσο υψηλότερη η τιμή.
Η ευκολότερη πρόσβαση δεν αύξησε την κατανάλωση
Αυτό είναι πιθανότατα το στοιχείο που θα προκαλέσει τη μεγαλύτερη συζήτηση.
Παρά το γεγονός ότι οι συμμετέχοντες μπορούν πλέον να αγοράζουν νόμιμα και ελεγχόμενα προϊόντα, μέχρι στιγμής δεν καταγράφεται αύξηση στην κατανάλωσή τους.
Πολλοί διατηρούν περίπου τις ίδιες καταναλωτικές συνήθειες που είχαν πριν ενταχθούν στα προγράμματα.
Πρόκειται για σημαντικό εύρημα, επειδή ένα από τα συχνότερα επιχειρήματα κατά ενός ρυθμιζόμενου συστήματος είναι ότι η ευκολότερη πρόσβαση θα οδηγήσει αυτόματα σε μεγαλύτερη χρήση.
Τα μέχρι στιγμής δεδομένα της Ελβετίας δεν δείχνουν κάτι τέτοιο στους συγκεκριμένους συμμετέχοντες.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι μπορούμε να συμπεράνουμε πως μια γενική νομιμοποίηση σε επίπεδο ολόκληρης χώρας δεν θα επηρέαζε ποτέ τη συνολική κατανάλωση. Τα πιλοτικά προγράμματα αφορούν ήδη υπάρχοντες ενήλικους χρήστες και λειτουργούν μέσα σε αυστηρά ελεγχόμενο επιστημονικό πλαίσιο.
Μικρή αλλά ενδιαφέρουσα στροφή σε χαμηλότερου κινδύνου προϊόντα
Τα προϊόντα υψηλής περιεκτικότητας σε THC που καπνίζονται παραμένουν ιδιαίτερα δημοφιλή.
Παράλληλα, όμως, οι ερευνητές καταγράφουν αυξανόμενο ενδιαφέρον για διαφορετικούς τρόπους κατανάλωσης και προϊόντα χαμηλότερου κινδύνου, όπως vaporizer προϊόντα, edibles και επιλογές με χαμηλότερα επίπεδα THC.
Η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Δημόσιας Υγείας θεωρεί ότι τα δεδομένα δείχνουν πως η στοχευμένη ενημέρωση και συμβουλευτική μπορούν να επηρεάσουν τις καταναλωτικές επιλογές προς λιγότερο επιβαρυντικές μορφές χρήσης.
Και εδώ βρίσκεται μία από τις βασικές διαφορές μεταξύ μιας ρυθμιζόμενης και μιας παράνομης αγοράς.
Στη μαύρη αγορά, ο πωλητής δεν έχει ιδιαίτερο λόγο να προτείνει προϊόν χαμηλότερης περιεκτικότητας σε THC, να ενημερώσει για τρόπους μείωσης του κινδύνου ή να γνωστοποιήσει με ακρίβεια τη σύνθεση του προϊόντος.
Σε ένα ελεγχόμενο σύστημα, τέτοιοι μηχανισμοί μπορούν να ενσωματωθούν στον ίδιο τον τρόπο πώλησης.
Τι έδειξαν μέχρι τώρα τα στοιχεία για την υγεία
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα πρώτα δεδομένα για τη σωματική και ψυχική υγεία.
Σύμφωνα με την επίσημη συνολική αξιολόγηση, δεν έχει διαπιστωθεί μέχρι στιγμής αρνητική επίδραση της νόμιμης διάθεσης στη σωματική ή ψυχική υγεία των συμμετεχόντων.
Η επιστημονική έκθεση αναφέρει επίσης ότι ορισμένα προγράμματα κατέγραψαν βελτίωση της ψυχικής ευεξίας σε μέρος των συμμετεχόντων, την οποία οι ερευνητές συνδέουν μεταξύ άλλων με τη μείωση του άγχους που προκαλεί η αναζήτηση παράνομης κάνναβης και με τον περιορισμό του κοινωνικού στίγματος.
Μέχρι την περίοδο που καλύπτει η αξιολόγηση δεν είχαν επίσης καταγραφεί αξιοσημείωτα περιστατικά που να δείχνουν επιδείνωση της δημόσιας τάξης εξαιτίας των προγραμμάτων.
Αυτά παραμένουν προκαταρκτικά αποτελέσματα. Όλα τα πιλοτικά προγράμματα συνεχίζονται και η FOPH τονίζει ότι απαιτείται περαιτέρω και βαθύτερη αξιολόγηση των δεδομένων.
Κερδοσκοπικό κατάστημα ή μη κερδοσκοπικό μοντέλο;
Η Ελβετία προσπαθεί να απαντήσει και σε ένα ερώτημα που συχνά παραβλέπεται στη δημόσια συζήτηση:
Αν δημιουργηθεί μια νόμιμη αγορά κάνναβης, ποιος πρέπει να την πουλά;
Τα πρώτα αποτελέσματα δείχνουν διαφορές μεταξύ των μοντέλων.
Στα μη κερδοσκοπικά σημεία διάθεσης φαίνεται να δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην πρόληψη και στην άμεση επικοινωνία με τους καταναλωτές.
Στα περισσότερο εμπορικά μοντέλα, αντίθετα, υπάρχει μεγαλύτερη έμφαση στην προσωπική ευθύνη του ίδιου του καταναλωτή όσον αφορά την ενημέρωση και τις υπηρεσίες πρόληψης.
Το συγκεκριμένο εύρημα μπορεί τελικά να αποδειχθεί εξίσου σημαντικό με το ερώτημα της ίδιας της νομιμοποίησης.
Γιατί η συζήτηση πιθανότατα δεν θα είναι μόνο «νόμιμη ή παράνομη κάνναβη;», αλλά και «τι είδους νόμιμη αγορά θέλουμε;»
Δεν είναι ακόμη το τελικό αποτέλεσμα
Τα δεδομένα χρειάζονται προσεκτική ανάγνωση.
Οι περίπου 10.500 συμμετέχοντες αποτελούν ήδη υπάρχοντες ενήλικους καταναλωτές. Δεν πρόκειται για πλήρη νομιμοποίηση σε ολόκληρο τον ελβετικό πληθυσμό, ούτε τα μέχρι στιγμής αποτελέσματα μπορούν αυτομάτως να προβλέψουν τι θα συνέβαινε αν η κάνναβη διατίθετο ελεύθερα σε κάθε ενήλικο πολίτη.
Επιπλέον, τα προγράμματα συνεχίζονται και η ελβετική κυβέρνηση χαρακτηρίζει τις έρευνες ανεξάρτητες και ανοιχτές ως προς το τελικό τους αποτέλεσμα.
Ακριβώς όμως αυτή είναι και η αξία του ελβετικού μοντέλου.
Αντί να αποφασίσει πρώτα και να αναζητήσει τα δεδομένα αργότερα, η χώρα δοκιμάζει διαφορετικά συστήματα σε πραγματικές συνθήκες, τα συγκρίνει και συλλέγει στοιχεία πριν αποφασίσει πώς θα μπορούσε να είναι ένα μελλοντικό εθνικό ρυθμιστικό πλαίσιο.
Το πραγματικό ερώτημα που θέτει πλέον η Ελβετία
Τα πρώτα αποτελέσματα δεν δίνουν μια απλή απάντηση στο αν «η νομιμοποίηση είναι καλή ή κακή».
Δίνουν όμως κάτι πολύ πιο χρήσιμο.
Δείχνουν ότι, τουλάχιστον μέσα στο ελεγχόμενο περιβάλλον των πιλοτικών προγραμμάτων:
η νόμιμη πρόσβαση δεν οδήγησε μέχρι στιγμής σε αύξηση της κατανάλωσης, μεγάλο μέρος των συμμετεχόντων απομακρύνθηκε από την παράνομη αγορά, η εγγυημένη ποιότητα αποδείχθηκε αρκετά σημαντική ώστε οι καταναλωτές να δέχονται υψηλότερες τιμές και εμφανίζονται ενδείξεις μετάβασης προς χαμηλότερου κινδύνου επιλογές.
Το μεγάλο στοίχημα τώρα είναι να φανεί αν αυτά τα αποτελέσματα θα διατηρηθούν όσο τα προγράμματα εξελίσσονται και κυρίως αν μπορούν να μεταφερθούν από ένα ελεγχόμενο επιστημονικό πείραμα σε ένα μόνιμο εθνικό σύστημα.
Η Ελβετία, πάντως, έχει ήδη μετακινήσει τη συζήτηση ένα βήμα παρακάτω.
Από το θεωρητικό «τι θα συνέβαινε αν;», αρχίζει πλέον να διαθέτει πραγματικά δεδομένα για το «τι συνέβη όταν το δοκιμάσαμε».
